İnsan beyni, her bir hücresi 1000 ile 5000 arasında sinaps barındıran milyarlarca nöronun trilyonlarca bağlantı kurduğu eşsiz ve devasa bir ağdır. Bu kadar karmaşık bir yapıda görsel ya da işitsel bölgelerin veya hafızanın yerini haritalandırabiliyor olsak da, bizi insan yapan en temel unsurun, yani bilincimizin ve farkındalığımızın nasıl oluştuğu uzun bir süre büyük bir sır olarak kalmıştır.
Beynimizin farklı bölgeleri, birbirinden tamamen farklı verileri işlemek üzere özelleşmiştir; ancak biz dünyayı paramparça değil, tek ve bütünleşik bir deneyim olarak algılarız. Beyinde tüm bu ayrık bilgilerin toplandığı fiziksel bir merkez olmamasına rağmen verilerin nasıl birleştiği sorusu, sinirbilimde "bağlama problemi" (binding problem) olarak adlandırılır. Sinirbilim uzmanı Rodolfo Llinas'a göre bu problemin çözümü, hücresel anatomide değil, dinamik bir frekans uyumunda, yani nöronların "dansında" yatmaktadır.
Manyeto-ensefalografi (MEG) cihazlarıyla yapılan ölçümler, beyin zarında arka arkaya saniyede 40 kez tekrarlanan, toplam 25 milisaniyelik (12,5 milisaniye dalga ve 12,5 milisaniye hareketsizlik) döngüler olduğunu ortaya koymuştur. Llinas'ın teorisine göre bilinç, beyindeki nöronların 40 Hz frekansındaki (gamma salınımları) bu eşzamanlı elektrik aktivitesinden başka bir şey değildir. Zihnimiz dış dünyayı sadece bir ayna gibi yansıtmaz, bizzat onu yaratır; bu yüzden hepimiz aslında tamamen "beynimizin içinde" yaşarız.
Zihnin Temel Amacı: Hareket ve Geleceği Öngörmek
Düşünmemizin temel nedeni, hareket edebilen organizmalar olmamızdır. Başarılı bir hareket, ancak gelecekte nelerle karşılaşacağımızı tahmin edebilirsek mümkündür. Bu noktada beynimizin çalışma frekansları arasındaki fark devreye girer. Beynin hareketi ve koordinasyonu yöneten merkezleri 10 Hz frekansında çalışırken, algılarımız gerçeği 40 Hz frekansında şekillendirir. Hareket hızımızdan dört kat daha hızlı algılayabilmemiz, bize bir sonraki adımımızı önceden hesaplayabilme ve adeta kendi geleceğimizi öngörme gücü kazandırır.
.png)
Rüyalar: Dış Dünyaya Kapanan Nöronların Kendi Gerçekliğini Yaratması
Gündüzleri sakin bir şekilde yürürken aniden duyduğumuz bir köpek havlaması, beynimizde 40 Hz ritminde olağan dansını yapan nöron çemberinin ortasına, dışarıdan gelen bu yeni veriyi sergilemek üzere birkaç nöronun fırlamasıyla işlenir. Ancak uykuya daldığımızda algılarımızı dış dünyaya kapatırız ve bu dans durur. Eğer rüya görüyorsak dans yeniden başlar, ancak bu kez çemberin ortasına dışarıdan gelen uyaranlar değil, hafızamızdaki anılar ve duygular geçer.
Rüyalar, beynin bağlantı korteksinde üretilen duygusal cümbüşlerdir. Zihnimiz gün içinde birçok farklı düşünceyi arka planda eşzamanlı olarak işler ve çoğu kez bu süreçlerin farkına bile varmayız. Uykuya daldığımızda, gün boyu arka planda birikmiş ancak sonuca bağlanmamış bu tamamlanmamış düşünsel işlemler sıfırlanmaya çalışılır ve bu eylem bizim karşımıza "rüya" olarak çıkar.
Özgür İrade Bir Yanılsama Mı?
Llinas'ın ortaya koyduğu bu modelin en sarsıcı sonuçlarından biri, kim olduğumuzun ve aldığımız kararların tamamen nöronlar tarafından belirlendiği gerçeğidir. Bizler kararları kendimiz vererek beyin hücrelerimizi harekete geçirdiğimizi zannederiz; ancak gerçekte kararı nöronlar çoktan almış ve bizi o yönde yönlendirmiş olurlar.
Bu görüş, sinirbilimci Jesse Bengston'un araştırmalarıyla da desteklenmektedir. Deneklerin sağa veya sola bakma kararı verdikleri bir deneyde EEG cihazı, deneklerin bilinçli olarak "karar verdim" dedikleri andan tam 800 milisaniye önce beyinde o kararın çoktan alındığını gösteren net bir sinyal yakalamıştır. Aradaki bu minik zaman farkını ve gecikmeyi hissedemediğimiz için, özgür iradeyle seçim yaptığımıza dair devasa bir yanılsamanın içinde yaşarız.
Talamokortikal Disritmi: Dansın Ritmi Bozulduğunda Ne Olur?
Beynimiz kusursuz bir orkestra gibi çalışır. Duyulardan gelen verileri filtreleyen talamus bu orkestranın şefi, korteks ise enstrümanları çalan müzisyenlerdir. Bu iki bölüm arasındaki kusursuz bilgi akışı yine 40 Hz'lik yayılımla sağlanır. Ancak orkestra şefi olan talamustaki hücrelerin elektriksel dengesi bozulur ve negatif değerler alıp düşük frekansta çalışmaya başlarsa "talamokortikal disritmi" (ritim bozukluğu) adı verilen durum ortaya çıkar.
Parkinson hastalarında görülen titremeler ve hareket yavaşlığı, talamusun uykudaymış gibi düşük bir frekansta çalışmasından kaynaklanır. Benzer şekilde, disritminin oluştuğu beyin bölgesine bağlı olarak şizofreni, depresyon, Tourette sendromu, epilepsi veya obsesif kompulsif bozukluklar meydana gelebilir. Günümüzde köprücük kemiğinin altına yerleştirilen uyarıcılarla beyne yüksek frekanslı akım gönderilen "derin beyin stimülasyonu" yöntemiyle bu ritim bozuklukları tedavi edilmeye çalışılmaktadır. Hatta, olayları algılamakta zorlanan disleksik çocukların yasadığı sıkıntılar da temelinde bir "bağlama problemi"dir; onların zaman algısı o kadar yavaştır ki çevrelerinde olup biten her şey bir aksiyon filmi kadar hızlı gelir.
Sonuç olarak insan beyni, tıpkı mükemmel çalışan, kendi içine kapalı bir hayal kurma makinesi ve "gerçeklik taklitçisi" gibidir. Bilincimiz ve farkındalığımız, nöronların talamus ve korteks arasında kurduğu eşzamanlı frekans iletişiminden doğar. Llinas'ın ulaştığı en çarpıcı noktalardan biri de, hayatın sürekli ve belirli bir hızda aktığına dair hissimizin bile tıpkı özgür irade gibi tamamen zihnimizin ürettiği büyük bir illüzyondan ibaret olabileceğidir.